Άρθρα‎ > ‎Περιοδικά‎ > ‎

Το κακομαθημένο παιδί

Μια έννοια πολύ συζητημένη ανάμεσα στις οικογένειες είναι η έννοια του κακομαθημένου παιδιού. Αλλά πώς θα χαρακτηρίζαμε ένα παιδί κακομαθημένο; Θα προσπαθήσουμε να κάνουμε μια σκιαγράφηση των στοιχείων που χαρακτηρίζουν ένα παιδί «κακομαθημένο», αναζητώντας τα αίτια.

Καταρχήν μιλάμε για ένα παιδί νηπιακής και προσχολικής ηλικίας, ενδεχομένως μοναχοπαίδι, που θυμώνει εύκολα, είναι έντονα πεισματάρικο, τσακώνεται με άλλα παιδιά ή με ενηλίκους ή παρουσιάζει άλλες μορφές επιθετικότητας (βία, ψέμα, ακατάπαυστες διεκδικήσεις, ζήλια κ.λπ.).

Αυτή η συμπεριφορά γίνεται κυρίως ανυπόφορη για εκείνους που την υφίστανται, διότι είναι μια έκρηξη των κινήσεων που δεν ελέγχεται, χωρίς σκοπό και στόχο, που συνοδεύεται από φωνές, βωμολοχίες, ενώ παράλληλα τα παιδιά αυτά κοκκινίζουν έντονα στο πρόσωπο.

Ξέρουμε άλλωστε ότι μερικά παιδιά είναι παρορμητικά ή πιο κλειστά στον εαυτό τους, ενώ άλλα είναι ιδιαίτερα επιθετικά. Αυτοί οι θυμοί που ερανίζονται συχνά μαζικά, δηλαδή η επιθετική συμπεριφορά που εμφαίνεται κατά καιρούς, μπορεί να ανταποκρίνεται σε περιόδους κρίσης που επισημαίνουν τη μετάβαση από το ένα στάδιο στο άλλο της εξέλιξης. Αυτές οι μεταβατικές περίοδοι είναι γεμάτες από ανασφάλεια και αβεβαιότητα.

Αυτή είναι και η βαθύτερη αιτία του πείσματος, της άρνησης, της επιθετικότητας, που εμφανίζονται σ' αυτές τις περιόδους και που στον ενήλικα περνούν απαρατήρητες.

Επίσης, το οικογενειακό περιβάλλον είναι αιτία να προκαλεί το παιδί είτε εάν η κύρια αιτία είναι η ζήλια προς τα αδέλφια, εάν υπάρχουν, είτε όντας μοναχοπαίδι, εάν οι συγκρούσεις μεταξύ των γονέων είναι αιτία να στερηθεί το παιδί βασικές συναισθηματικές ανάγκες του.

 

Το μοναχοπαίδι

Στην περίπτωση που ένα παιδί είναι μοναχοπαίδι, δεν έχει να μοιραστεί τίποτε με κανένα άλλο πρόσωπο στην οικογένεια, δέχεται όλες τις προσφορές, υλικές και συναισθηματικές από τους γονείς, γεγονός που το κάνει να απαιτεί όλο και περισσότερες διεκδικήσεις, όταν δεν υπάρχει έλεγχος και ισορροπία από την γονεϊκή προσφορά. Έτσι, δεν είναι δύσκολο να εξηγήσουμε ότι στην επιθετική συμπεριφορά του παιδιού, που συνοδεύεται από μια τάση για κλοπή ή για ψέμα ή ακόμα δυσκολίες κοινωνικής προσαρμογής, πρέπει να αναγνωρίσουμε μια ιδιαίτερη σημασία που δικαιολογείται από την αδυναμία του παιδιού να υποστεί την παραμικρή στέρηση ή την παραμικρή τοποθέτησή του σε μειονεκτική θέση, πράγμα που φέρνει εσωτερική ανησυχία. Όταν αυτή η συμπεριφορά του παιδιού αρχίζει να γίνεται αισθητή από το περιβάλλον σαν μια σταθερή αλλαγή της συμπεριφοράς του, τότε μπορούμε να βγάλουμε το συμπέρασμα ότι είναι συνέπεια μιας εσωτερικής ανησυχίας, π.χ. μπορεί να δούμε ένα παιδί 3, 4 ή 5 ετών που έχει δυσκολίες στη γλώσσα ή μια κινητική δυσκαμψία να γίνεται επιθετικό ή πεισματάρικο από τη στιγμή που συνειδητοποιεί ότι διαφέρει από τα άλλα παιδιά κι αυτό του δημιουργεί ένα αίσθημα κατωτερότητας.

 

Σχέσεις γονέων

Ένα άλλο παράδειγμα χαρακτηριστικό, καθαρά συναισθηματικό, είναι η ευερεθιστότητα του παιδιού που ζει μέσα σε μια οικογένεια με γονείς που διαφωνούν, τσακώνονται και χωρίζουν.

Η αστάθεια, θα λέγαμε ακόμη, των οικογενειακών σχέσεων ή το μίσος που υπάρχει ανάμεσα στους δύο συζύγους μπορεί να προβάλλεται πάνω στο παιδί, να δέχεται αυτό την εχθρότητα και την καχυποψία, να διογκώνεται η ανασφάλειά του και να καταφεύγει σε βίαιες συμπεριφορές, σαν άμυνα στις εξωτερικές απειλές.

Εκτός από τις περιπτώσεις που αναφέραμε και που εξηγούν τη συμπεριφορά αυτή με αίτια παθολογικά, υπάρχουν και παρόμοιες συμπεριφορές που κρύβουν υποβόσκουσες ανησυχίες και είναι αιτία μαζικών εκδηλώσεων επιθετικότητας και βίας. Αυτές οι έντονες σε επιθετικότητα και ανυπόφορες συμπεριφορές που έχουν σαν αιτία μια σφαιρική ανησυχία, με αποτέλεσμα να είναι ευαίσθητα στην παραμικρή αλλαγή, εξηγείται από το ότι δεν δέχονται καμιά αντίθεση στην άμεση επιθυμία τους, δηλαδή συμβαίνει να απομονώνονται από την πραγματικότητα και να κυριαρχούνται από παρορμήσεις στις οποίες ζητούν άμεση ικανοποίηση.

 

Γνωρίστε το παιδί σας

Έχοντας υπόψη αυτά που είπαμε προηγουμένως, οφείλουμε να αναζητήσουμε τη γνωριμία μας με το παιδί αυτό μέσω του περιβάλλοντος του για να προσδιορίσουμε εάν είναι δυνατά τα αίτια και να τα διαχωρίσουμε στα πλαίσια μιας παθολογικής ή μη κατάστασης, δηλαδή αν είναι κάτι που ξεκίνησε πρόσφατα ή πάντα ήταν έτσι.

Το σπουδαιότερο και το πιο ουσιαστικό είναι σ’ αυτές τις περιπτώσεις ο ρόλος των γονέων, που οι περισσότεροι από αυτούς ή δεν γνωρίζουν το πρόβλημα ή το φαντάζονται σαν ξεπερασμένο και εμφανίζονται κατά διαστήματα αποφασιστικοί ή αυταρχικοί.

Εδώ πρέπει να θυμόμαστε πάντα πως δεν υπάρχει μόνο το πρόβλημα μιας δύσκολης συμπεριφοράς του παιδιού, αλλά και η δική μας στάση, που δίνει μια εξουσία για το καλό ή το κακό πάνω στη ζωή των παιδιών μας. Το παιδί δεν χρειάζεται και δεν θα 'πρεπε να ξέρει ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά του (θυμός, πείσμα, βία κ.λπ.) μπορεί να είναι προβληματική. Δεν χρειάζεται να βαραίνει το μυαλό του παιδιού με προβλήματα.

Αυτό βαραίνει τους ώμους των γονιών που πρέπει θαρρετά να αντιμετωπίζουν το πρόβλημα, έτσι ώστε η θαρρετή αυτή αντιμετώπιση να γίνεται αισθητή από το παιδί και να διαισθάνεται κι αυτό τη δύναμη, το θάρρος της κατανόησης, σε αντίθεση με τή δειλία, τον ύπουλο φόβο και την αμφιβολία που γεννιούνται.

 

Κίνητρα συμπεριφοράς

Τελειώνοντας νομίζω ότι αξίζει να επισημάνουμε το γεγονός των κινήτρων που προσδιορίζουν τη συγκεκριμένη συμπεριφορά.

Δύο παιδιά π.χ. τσακώνονται. Το ένα γιατί θέλει πολύ να αποκτήσει κάποιο αντικείμενο και το άλλο γιατί είναι δικό του και δεν θέλει με κανένα τρόπο να το δώσει.

Δύο άλλα παιδιά λένε ψέματα. Το ένα μπορεί να ελπίζει ότι θα αποκτήσει έτσι κάτι που επιθυμεί, το άλλο μπορεί να παρουσιάζει μια φαντασίωση που μπορεί να έχει γ’ αυτό πολύ συγκεκριμένη αξία και μια πραγματικότητα μεγαλύτερη από την αντικειμενική.

Ένα παιδί, ακόμη, μπορεί να δείχνει ισχυρογνωμοσύνη (πείσμα) από μια εσωτερική ανάγκη που το κάνει να μη δέχεται τίποτα μέχρι να αποδειχθεί η αξία του ή μπορεί η συμπεριφορά του αυτή να είναι ένας τρόπος επιβεβαίωσης του εαυτού του ή μια έκφραση της επιθυμίας του για επιβολή.

Όσο ακολουθούμε τα κίνητρα, όλο και πιο βαθιά διαπιστώνουμε πως ακόμα και τα μικρά παιδιά αντιδρούν σύμφωνα με εσωτερικούς νόμους πολύ διαφορετικούς από τους δικούς μας.

 

Δείξτε κατανόηση

Ο στόχος μας είναι η κατανόηση όσο είναι ανθρώπινα δυνατό και η αποδοχή των διαφορών που υπάρχουν ανάμεσα στη δική τους και στη δική μας ζωή. Μέχρι να φτάσουμε ως εκεί, το παιδί είναι στο έλεος της ψυχολογίας κάθε ενήλικα με τον οποίο θα έρχεται σε επαφή. Οι συμπεριφορές του ερμηνεύονται όχι σύμφωνα με τους δικούς του νόμους, αλλά σύμφωνα με τις προσδοκίες του ενήλικα.

Όσο δε πιο στενός είναι ο δεσμός του παιδιού με το γονιό τόσο πιο πολύ διαμορφώνεται το παιδί σύμφωνα με τις απαιτήσεις του γονιού, συνειδητές και ασυνείδητες, που το κάνουν να αντιδρά όπως του ζητιέται και όχι όπως ταιριάζει στον τύπο του.


ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΟΥΚΟΥΡΑΣ

Κλινικός Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Είναι