Σεξουαλική αγωγή και έφηβοι

Είναι γνωστό ότι δεν συνηθίζουμε να μιλάμε για τη σεξουαλική ζωή του εφήβου ή της εφήβου, αλλά για σεξουαλική διαπαιδαγώγηση. Είναι σαν να λέμε ότι οτιδήποτε έχει σχέση μη το σεξ και την γενετήσια λειτουργία το άτομο θα πρέπει να τα μάθει στην εφηβεία. Όπως και να έχει πάντως το ζήτημα το θέμα αυτό απασχολεί σήμερα περισσότερο τους γονείς απ’ ότι τους ίδιους τους έφηβους.

Και στέκομαι ιδιαίτερα στους γονείς για να επισημάνω το πόσο σημαντική είναι απέναντι στα παιδιά τους η στάση που τηρούν στην σεξουαλική τους αγωγή.

Δυστυχώς, στο χώρο μας δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε πως υπάρχει μια συγκρουστική κατάσταση ανάμεσα στις γενιές των γονιών και στα παιδιά.

Βέβαια δεν μπορούμε να παραβλέψουμε από την άλλη μεριά, το γεγονός της πολιτιστικής μας ιστορίας, της ηθικής και θρησκευτικής μας παράδοσης που επενέβησαν καθοριστικά και επέδρασαν στα ήθη και στα έθιμα μας και όλα αυτά βαραίνουν με τον τρόπο τους στο πρόβλημα στις σχέσεις γονέων και παιδιών.

Υπάρχουν σήμερα και ενδεικτικά το αναφέρω, διεθνείς στατιστικές έρευνες που δείχνουν πως ένα πολύ μικρό ποσοστό των παιδιών της εποχής μας, παίρνουν σωστές σεξουαλικές γνώσεις, διαπαιδαγώγηση δηλαδή από τους γονείς. Οι περισσότεροι δήλωσαν ότι τα έμαθαν από φίλους ή άλλους παράγοντες εκτός από τους γονείς.

Το να γίνει βέβαια μια διαπαιδαγώγηση γύρω από τι είναι σεξ στην εφηβεία, επαναλαμβάνω ότι είναι ήδη πολύ αργά. Διότι όλοι γνωρίζουμε ότι το άτομο αρχίζει να ρωτάει εντελώς φυσιολογικά γύρω από την ανατομία μας και τη χρήση των γεννητικών μας οργάνων από πολύ νωρίς.

Εκείνοι οι οποίοι δεν απαιτούν φυσιολογικά, αλλά με πανικό, υπεκφυγές, πονηριά θα έλεγα και καχυποψία είναι οι γονείς.

Στην εφηβική ηλικία πλέον ο ή η έφηβος δεν ρωτάει για τη χρήση των οργάνων τους. Στο στάδιο αυτό θέτουν ερωτήματα πιο ρεαλιστικά σε σχέση με την ταυτότητα του φύλου τους. Ρωτάνε τι πρέπει να κάνουμε, πως θα αντιμετωπίσουνε τη φυσιολογική σεξουαλικότητα τους, πως θα λύσουν το δικό τους πρόβλημα, μέσα από τις τρέχουσες κοινωνικές συνθήκες, δηλαδή ερωτήματα του τύπου, “αφού είμαι άντρας τι θα κάνω”, ή “αφού είμαι γυναίκα τι θα κάνω”; Και στο σημείο αυτό πρέπει να τονίσουμε πως η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση δεν είναι μια απλή επιστημονική διαπαιδαγώγηση δεν είναι μια απλή επιστημονική ενημέρωση, αλλά μια διαδικασία μακρόχρονη, που συγκρούεται καθημερινά στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι περιμένουμε, ωριμάζουμε, μελετούμε τις συνθήκες, προχωρούμε, συζητούμε, τα ξανασυζητάμε και έτσι γίνεται μια ανακύκλωση.

Από την άλλη πλευρά η ενημέρωση δεν πρέπει να γίνεται μονόπλευρη. Υπάρχει διάλογος; ποιες στάσεις θεμελιώδεις πρέπει να τηρεί ο γονιός για να πετύχει ένα διάλογο με τον έφηβο στο σεξουαλικό θέμα;

Ερωτήματα που νομίζω πρέπει κατ’ αρχήν ν’ απαντηθούν. Υπάρχουν κάποιες βασικές αρχές που διευκολύνουν πολύ το διάλογο.

Αρχικά δεν μπορούμε να προκαλέσουμε μια συζήτηση, αν πιστεύουμε ότι ο έφηβος δεν είναι ώριμος να τη δεχτεί. Μ’ άλλα λόγια αφήνουμε στα παιδιά την πρωτοβουλία του διαλόγου.

Δεύτερη βασική αρχή είναι η ειλικρίνεια. Ιδιαίτερα στην εποχή αυτή των δυνατών προβληματισμών, ο γονιός πρέπει να δέχεται πάντα και να προωθεί τη λύση της αλήθειας. Και εδώ τα παιδιά θέλουν τους γονείς τους γνήσιους και φυσικούς και είναι θεμελιακή αυτή η στάση των γονιών που διευκολύνει τη δημιουργία εμπιστοσύνης.

Άλλα θα πρέπει να δούμε ξεκάθαρα ότι στην εφηβεία δεν μιλάμε μόνο για σεξουαλικές θεωρίες στη φαντασία. Το σεξουαλικό θέμα σημαίνει πλέον και πράξη. Κι σαν πράξη έχει κάποιες συνέπειες γιατί γνωρίζουμε όλοι πως σήμερα υπάρχει μεγάλη ευκολία συναναστροφών και σχέσεων όπου η συχνότητα ολοκλήρωσης μιας σεξουαλικής επαφής είναι υψηλή.

Αλλά τι σημαίνει πράξη σεξουαλική για τον έφηβο ή για την έφηβο ακόμα στα 14 στα 15, στα 16;

Πόσοι γονείς είναι εκείνοι που θα συμβούλευαν π.χ την κόρη τους πώς να προφυλαχτεί από μια ενδεχόμενη σύλληψη όταν και αν θα ολοκλήρωνε τη σχέση της με ένα αγόρι στα 15 της χρόνια;

Είναι γνωστό, ότι όχι μόνο δεν θα τη συμβούλευαν , κάτι τέτοιο, αλλά δεν θα τολμούσαν καν να διανοηθούν τέτοιο γεγονός να περνά ούτε από τη δική τους φαντασία, αλλά ούτε και από της κόρης τους.

Ποιοι είναι οι γονείς εκείνοι που θα πρότειναν εναλλακτικές λύσεις στο σεξουαλικό πρόβλημα των εφήβων;

Πολλοί είναι εκείνοι που προωθούν ιδιαίτερα στα κορίτσια σαν τη μόνη διέξοδο του σεξουαλικού ζητήματος το γάμο. Μα τι θα πει γάμος στη ηλικία των 14,15,16,17 χρόνων; Πως μπορούμε να προωθούμε την ιδέα του γάμου μόνο.

Μια άλλη γνωστή λύση στο σεξουαλικό θέμα είναι ο αυνανισμός, θα τον δούμε ειδικότερα πιο κάτω, που καταφεύγουν και τα αγόρια και τα κορίτσι. Αλλά και αυτό εξακολουθεί να είναι ταμπού, να βαρύνεται από ενοχές που δημιουργούν στο παιδί και στον έφηβο, σαν κάτι παράνομο, αφού είναι φυσικό, όταν δεν τους δίνεται μια λύση με ετεροϊκανοποίηση να καταφεύγουν στην αυτοϊκανοποίηση.

Βέβαια υπάρχει και η εύκολη λύση της πορνείας, που όλοι οι γονείς την σκέφτονται πάντα σαν την πρώτη λύση για τον έφηβο για μια καθαρά και μόνο βιολογική εκφόρτιση, γιατί βέβαια από ψυχολογική και συναισθηματική άποψη είναι μια πολύ στεγνή σχέση.

Αλλά και στην περίπτωση αυτή παίζει σημαντικό ρόλο π.χ η σωστή πληροφόρηση και η προφύλαξη από τα αφροδίσια νοσήματα. Εκείνο, όμως που πρέπει να καταλάβουμε είναι πως ενημερώνουμε, πληροφορούμε και δεν τρομοκρατούμε. Τρομοκρατώ σημαίνει ότι αναγκάζω κάποιον να στείλει την λειτουργία του, γεγονός από μόνο του μπορεί ενδεχομένως να έχει θετικές επιπτώσεις στη γενικότερη διαμόρφωση της προσωπικότητας, αλλά όταν σχετίζεται σαν λύση στο σεξουαλικό, τότε προσανατολίζει το πρόβλημα διευκολύνει από την μια μεριά μια μυϊκή εκτόνωση, αλλά ουσιαστικά δεν λύνει το βιολογικό και ψυχολογικό πρόβλημα. Ύστερα βέβαια, απ’ όλα αυτά βγαίνει στην επιφάνεια σαν μια κοινωνική επιταγή το πώς πρέπει να προετοιμάσουμε τους εφήβους για ένα είδος υπεύθυνης σεξουαλικής σχέσης. Αλλά για το πόσο υπεύθυνη μπορεί να είναι μια σχέση σεξουαλική στην εφηβεία, για το πόσο ώριμοι μπορούν να είναι οι έφηβοι σε σχέση με το φαινόμενο της αποπλάνησης ανηλίκων, και της παράνομης εγκυμοσύνης.

Αλλά, ας επανέλθουμε τώρα στους εφήβους και στη προσπάθεια μας να κατανοήσουμε τη συμπεριφορά τους και στο σεξουαλικό τομέα, πιστεύω πως αξίζει να σταθούμε σ’ ένα γεγονός που σ’ όλους είναι λίγο πολύ γνωστό, αυτό που σήμερα επικαλούνται οι έφηβοι “σεξουαλική ελευθερία”. Ο σχηματισμός των ζευγαριών των εφήβων που δημιουργείται στις ομάδες μεταξύ τους ακολουθεί γενικά τη σεξουαλική έλξη και αναπτύσσει μια δραστηριότητα λίγο ή πολύ προς αυτήν την κατεύθυνση.

Είναι δύσκολο να πει κανείς αν πρόκειται πραγματικά για μια έκφραση σεξουαλικών αναγκών ή απλά, για μια επίδειξη σεξουαλικής ελευθερίας. Οι νέοι νιώθουν σαν υποχρέωση τους να υποστηρίξουν αυτή την όψη της ελευθερίας.

Αυτή η μοντερνοποίηση, που κατά τα φαινόμενα, δε στηρίζεται σε καμιά πεποίθηση σε καμιά πραγματική ανάγκη, αποτελεί ένα από τα πιο παράδοξα προβλήματα του σύγχρονου εφήβου. Σε ορισμένες απ’ αυτές τις ομάδες, το πνεύμα ταύτισης είναι τόσο ισχυρό που, όταν ένα από τα μέλη της δεν δείξει προθυμία να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις της σεξουαλικής ελευθερίας, η υπόλοιπη ομάδα στιγματίζει τον διστακτικό σαν “ανώμαλο”.

Στα κορίτσια, το πρόβλημα είναι πιο περίπλοκο και η σεξουαλική ελευθερία είναι, κατά συνέπεια, πιο επαναστατική. Για το κορίτσι, η απαίτηση για ισότητα των φύλων είναι ένα τμήμα της γενικής του χειραφέτησης.

Η αποκατάσταση της ερωτικής ικανότητας με επανόρθωση της τάσης να διαχωρίζεται ο έρωτας από την καθαρά σεξουαλική ικανοποίηση μπορεί να επέλθει στη συνέχεια και μάλιστα πιο εύκολα στα κορίτσια παρά στ’ αγόρια.

Μελετώντας τις επαναστατικές πράξεις των εφήβων κυρίως των κοριτσιών που έχουν ενταχθεί στον αγώνα για την σεξουαλική ελευθερία δεν μπορεί ν’ αγνοήσει κανείς τα θύματα των επιθέσεων τους και των εχθρικών του κριτικών: τους γονείς.

Στις προηγούμενες γενιές προσπαθούσαν να καταπολεμήσουν τις προσπάθειες των εφήβων παιδιών τους, να ελευθερωθούν από την εξάρτηση τους και από τους δεσμούς που τους ένωναν με την οικογενειακή εστία. Στην τωρινή σύγκρουση των γενεών, τα προβλήματα είναι πιο περίπλοκα. Πολλοί γονείς – κυρίως οι μητέρες- νιώθουν μια έντονη επιθυμία να είναι και αυτοί “μοντέρνοι”: είναι ανεκτικοί και φτάνουν στο σημείο να συνεργάζονται με τα παιδιά τους στις επαναστατικές δραστηριότητες τους. Πραγματικά, οι νέοι “αφήνονται ελεύθεροι” με τη συνοχή των γονέων τους. Βέβαια, στην πραγματικότητα δεν επιθυμούσαν κάτι τέτοιο, γιατί θα προτιμούσαν και το έχουν πραγματικά ανάγκη ν’ αγωνιστούν γι’ αυτό. Ενώ όλες τους οι εσωτερικές προσπάθειες έχουν κινητοποιηθεί για την ελευθερία, το εγώ τους δεν έχει φτάσει ακόμη τον απαραίτητο βαθμό ωριμότητας για να μπορέσουν να στηρίξουν τον αγώνα. Οι γονείς, όταν δεν έχουν πετύχει την ίδια τους την εφηβική επανάσταση, εύχονται πολλές φορές να πετύχουν ένα είδος όψιμης νίκης. ταυτιζόμενοι με τα παιδιά τους. Σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, μπορεί να δει κανείς γονείς που να μη ξέρουν τι πρέπει να κάνουν.

Διστάζουν και δείχνουν να αγνοούν πως οι έφηβοι με όλες τις επιθετικές τους διαμαρτυρίες, με όλες τις εκδηλώσεις τους υπέρ της ανεξαρτησίας και των νέων αξιών που προσπαθούν να εισαγάγουν στην κοινωνία, είναι βέβαια στην πραγματικότητα πολύ λίγο σίγουροι για τους εαυτούς τους και συχνά αναζητούν απελπισμένα έναν προσανατολισμό. Δυστυχώς, σε πολλές περιπτώσεις. Στο πεδίο των σεξουαλικών προβλημάτων, κυρίως, οι γονείς – και συχνότερα οι μητέρες- δέχονται τη σεξουαλική επανάσταση των παιδιών τους όχι σαν τη συνέπεια των δικών τους πεποιθήσεων, αλλά σπρωγμένοι από τη σύγχυση και την αβεβαιότητα για το τι είναι καλό ή κακό στη σεξουαλική συμπεριφορά ή χωρίς να μπορούν να ξεχωρίσουν αυτό που, στη νέα γενιά δεν είναι παρά σύγχυση και εξέγερση, απ’ αυτό που φέρνει μέσα του τους σπόρους μιας αληθινής προόδου. Στην επιθυμία της να είναι μοντέρνα, “να καταλαβαίνει” το παιδί της, να συμμετέχει με τη συγκατάθεση της στην κοινωνική πρόοδο, η μητέρα ωθεί και, συχνά, προσανατολίζει την κόρη της σε δραστηριότητες στις οποίες η ίδια δεν θα τολμούσε ποτέ να επιδοθεί. Οι ίδιοι της οι ναρκισσιστικοί στόχοι, μεταβιβασμένοι τώρα στην κόρη της δεν της επιτρέπουν ν’ αντέξει την πιθανότητα να δει αυτή την τελευταία να ενδιαφέρει λιγότερα αγόρια απ’ όσα άλλα νεαρά κορίτσια. Νιώθει προσωπικά διαψευσμένη αν η κόρη της δεν έχει αρκετούς θαυμαστές. Κι ακόμη, η σύγχρονη μητέρα ανησυχεί πολύ με το πρόβλημα της ομοφυλοφιλίας και τρομοκρατημένη από την αύξηση της γίνεται ο επιθετικός μαχητής της πρόωρης ετεροφυλοφιλίας του γιού της. Βλέπει, ακόμα με δύσπιστο μάτι τις θηλυκές φιλίες της κόρης της, φτάνοντας σε σημείο να προτιμάει γι’ αυτή, τους κινδύνους της ετεροφυλολίας.

Μέσα σ’ αυτή την ανεκτικότητα από μέρους των γονέων του, ο έφηβος βλέπει την απόδειξη του ότι ο ενήλικος κόσμος δεν έχει καμιά σταθερότητα και καμιά σαφήνεια γύρω από τη σεξουαλική συμπεριφορά και για το ότι οι αξίες του σχετικά με τη σεξουαλικότητα, είναι πραγματικά αδύναμες και θολές.

Δυστυχώς, η σύγχυση και οι αυθόρμητες πράξεις της πρώτης εφηβείας, μαζί με μια στάση εξέγερσης ενάντια σε κάθε απαγόρευση, οδήγησαν συχνά τα νέα κορίτσια ιδίως σε τραγικές δυσκολίες, πριν η ανάπτυξη της ωρίμανσης τους προλάβει να τα προικίσει με δικές τους δυνάμεις. Κι αυτό μπορεί να σημαίνει μια πρόωρη ολοκλήρωση μις σεξουαλικής σχέσης με φυσικά τις συνέπειες μιας πρόωρης εγκυμοσύνης ή και μιας έκτρωσης ακόμη.

Δημήτρης Μπούκουρας

Κλινικός Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής