Μηχανισμοί άμυνας και όνειρα

Όταν μιλάμε για υποσυνείδητο, συνειδητό και ασυνείδητο τους τρείς αυτούς χώρους του ψυχικού μηχανισμού, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε πως τα όρια που υπάρχουν ανάμεσα σ’ αυτές τις περιοχές δεν είναι πάντα σταθερά και μόνιμα. Υπάρχει περίπτωση το υποσυνείδητο να φτάσει στο συνειδητό, ενώ το υλικό που βρίσκεται στο ασυνείδητο μπορεί να φτάσει στη συνείδηση μόνο αν ξεπεραστεί το τείχος της αντίσταση που προβάλλει το άτομο ή της άμυνας απέναντι στην ανάμνηση του.

Λειτουργία των ονείρων

Τα όνειρα είναι σημαντικά για την κατανόηση της ψυχικής κατάστασης του ατόμου, διότι ο μηχανισμός διήγησης και ερμηνείας ενός ονείρου λειτουργεί ως εξής:

Το άτομο αφού ονειρευτεί και ξυπνήσει είναι σε θέση να θυμηθεί και να διηγηθεί ορισμένα πράγματα του ονείρου του, αν και ασυνείδητα προσπαθεί να το αλλάξει με αλλαγές που είναι αποδεκτές από τη συνείδηση. Αυτό είναι το φανερό περιεχόμενο του ονείρου. Εκείνο που έχει σημασία είναι εκείνο που κρύβεται πίσω από το φανερό. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα λανθάνον θα λέγαμε περιεχόμενο που μεταμορφώνεται σε σύμβολα που ανακαλύπτονται με την ψυχαναλυτική ερμηνεία έτσι ώστε φανερώνονται ιδέες και καταστάσεις που μπορεί να δυσαρεστούν το άτομο.

Και η ερμηνεία των ονείρων καθώς και ο ελεύθερος συνειρμός είναι δύο βασικά στοιχεία για την άσκηση της ψυχανάλυσης μέσα από τα οποία μπορεί κανείς να φτάσει στη διάγνωση της νεύρωσης και στη θεραπεία της.

Μηχανισμοί άμυνας

Κάθε ψυχικός μηχανισμός έχει βρει ορισμένους τρόπους προφύλαξης από δυσάρεστα ερεθίσματα με σκοπό να διαφυλάξει την ενότητα της προσωπικότητα. Και δεν μιλάμε για άλλους παρά για τους μηχανισμούς άμυνας που κινητοποιεί το άτομο για να προστατευτεί από το άγχος που δημιουργεί η υπερβολική ένταση από τη σύγκρουση του συνειδητού με το ασυνείδητο. Κάθε προσβολή στην ακεραιότητας της συνείδησης δημιουργεί δυσφορία. Η επιστράτευση των αμυντικών μηχανισμών αποτελεί ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών. Μια συμπεριφορά λ.χ μπορεί να είναι αμυντική και να χαρακτηρίζεται από επιθετικότητα.

Κάθε φυσιολογικός άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει πολλά είδη μηχανισμών άμυνας για να πετύχει ένα συμβιβασμό ανάμεσα σ’ αυτό που θα’ θελε να κάνει κι αυτό που του επιτρέπει το περιβάλλον του. Το άτομο δεν διαλέγει συνειδητά ένα μηχανισμό άμυνας, αλλά ωθείται τελείως από το ασυνείδητο του.

Οι μηχανισμοί άμυνας είναι οι εξής:

Η ΑΠΩΘΗΣΗ: Ένας από τους πιο σημαντικούς μηχανισμούς που έχει σαν σκοπό να προφυλάξει το άτομο από το να αντιμετωπίσει τα εσωτερικά του συναισθήματα και τις ιδέες που του είναι πάρα πολύ δυσάρεστες ή απαγορευμένες. π.χ Έχουμε πολλές φορές απωθημένες τάσεις για επίθεση, κλέψιμο, ηδονοβλεψία κ.λ.π. Με την απώθηση πετυχαίνουμε να κρύψουμε από τον εαυτό μας βαθιές επιθυμίες που θεωρούνται απαράδεκτες από την κοινωνία, έτσι ώστε να έχουμε την συνείδηση μας καθαρή μπροστά σ’ αυτήν.

Η ΠΡΟΒΟΛΗ: Εδώ μπορούμε να κατηγορούμε τους άλλους για λάθη που κάνουμε εμείς. Η τάση αυτή να «προβάλλουμε» μπορεί να εξυπηρετεί διαφορετικούς σκοπούς, μπορεί να προστατεύει το άτομο από ορισμένα συναισθήματα, στάσεις για τα οποία δεν είμαστε περήφανοι και φυσικά ο στόχος είναι να μη νοιώθουμε ένοχοι. π.χ Πολλές φορές κάποιος εκφράζεται “κοίτα τι δύστροπη και εγωίστρια είναι αυτή η γυναίκα!” ή “Εμένα, δε μ’ αγαπάει κανείς” ή “εγώ δεν αρέσω σ’ κανένα”

Η ΕΝΔΟΒΟΛΗ: Εδώ ενσωματώνουμε συναισθήματα, επιθυμίες, ιδέες και στάσεις από το περιβάλλον μας. Στην περίπτωση που το περιβάλλον είναι υγιές τότε το αποτέλεσμα στην ανάπτυξη της προσωπικότητας είναι καλό, όταν ένα περιβάλλον, όμως νοσεί, τότε αυτό αντανακλά δυσάρεστα σ’ αυτήν την κατάσταση. π.χ Η στάση ορισμένων ως προς τον αυνανισμό, που τον θεωρούν επιβλαβή και απαγορευμένη πράξη, γιατί έτσι τους τον μετέφερε η οικογένεια.

Η ΕΚΛΟΓΙΚΕΥΣΗ: Είναι μια διαδικασία με την οποία μπορεί κανείς να δικαιολογήσει τον εαυτό του για συγκεκριμένες ενέργειες και σκέψεις που κάτω από διαφορετικές συνθήκες θα του φαίνονταν λανθασμένες. π.χ Όταν κάνει κάνεις μια φοροδιαφυγή θα δικαιολογηθεί πως “αυτό κάνουν όλοι”.

Ο ΣΥΜΒΙΒΑΣΜΟΣ: Αυτή η διαδικασία ψάχνει να συνδυάσει μέσα στο συμβιβασμό και τις ασυνείδητες επιθυμίες τις απαγορευμένες και τις απαιτήσεις των απαγορευτών. Π.χ Κάποιος συζητά με το φίλο του και σε κάποιο θέμα διαφωνεί. Αν εξέφραζε ανοιχτά τη διαφωνία του θα χαλούσε η καλή σχέση μαζί του. Προτίμησε, λοιπόν, για να μη χαλάσει την φιλία που είχε ανάγκη να συμβιβάσει την επιθυμία του (να τσακωθεί δηλαδή μαζί του) με μια ουδέτερη παθητική στάση.

Η ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Εδώ η μη αποδεκτή επιθυμία είναι απωθημένη στο ασυνείδητο. Μπορεί όμως να βγει στη επιφάνεια καμουφλαρισμένη με τη μορφή μιας άλλης. Π.χ Εάν κάποιος δεν μπορεί να δείρει κάποιον άλλον, μπορεί να πάρει ένα τσεκούρι και να κόβει ξύλα.

Η ΑΠΑΡΝΗΣΗ: Εδώ το υποκείμενο αμύνεται αρνούμενο να παραδεχτεί ότι μπορεί να φέρεται από μια ορμή που το ακουμπάει προσωπικά: Π.χ Μέσα σε μια θεραπεία ο ασθενής δηλώνει: “Αυτή η γυναίκα που παρουσιάστηκε – όχι δεν ήταν η μητέρα μου”. ή “δεν το σκέφτηκα αυτό”, που δείχνει συχνά ότι πράγματι το είχε σκεφτεί.

Η ΜΑΤΑΙΩΣΗ: Εδώ το άτομο ανατρέπει και ματαιώνει τις ανεπιθύμητες, απωθημένες και μη ανεκτές από το Εγώ ιδέες και ορμές. Χρησιμοποιεί ακριβώς αντίθετες πράξεις, στάσεις ή σκέψεις, ικανές να ανατρέψουν και να εξουδετερώσουν άλλες, τυραννικές για το Εγώ. Π.χ Οι εξορκισμοί ( “χτύπα ξύλο”, “μακριά από μας”) οι ψυχαναγκαστικές λειτουργίες είναι τυπικά παραδείγματα του μηχανισμού της ματαίωσης.

Η ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ: Με την απομόνωση η ενστικτώδης τάση και η συναισθηματική φόρτιση που την ακολουθεί διαχωρίζονται. Το συναισθηματικό στοιχείο απομονώνεται και κατακάθεται στο ασυνείδητο. Αντίθετα η ιδέα ή η ορμή, ή η πράξη παραμένουν συνειδητές.

Η ΤΑΥΤΙΣΗ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΤΙΘΕΜΕΝΟ: Το άτομο ταυτίζεται προς την ζωή του άγχους και υποδύεται κατά κάποιον τρόπο τη στάση του επιτιθέμενου. Π.χ Το παιδί φοβάται να περάσει το σκοτεινό διάδρομο του σπιτιού του “γιατί υπάρχει φάντασμα”, μιμείται με κινήσει και χειρονομίες το φάντασμα, υποδύεται το ρόλο του, ταυτίζεται, δηλαδή, έτσι μ’ αυτό και υπερνικά το φόβο του. Π.χ παίζω το γιατρό, το λύκο, το φάντασμα κ.λ.π (αντιστροφή των φίλων).

ΠΡΟΚΛΗΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ: Το άτομο εκφράζει τη δική του επιθετικότητα προκαλώντας και ερεθίζοντας σε επιθετική συμπεριφορά τα άλλα άτομα. Με την προκλητικότητα διακινείται η επιθετικότητα των άλλων και έτσι δικαιολογείται σαν λογική συνέπεια άμυνας η αντεκδικητική στάση.

Η ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ: Το άτομο παλινδρομεί στα πιο παιδικά στάδια της εξέλιξης του. Υπάρχουν παράγοντες που ενισχύουν αυτήν την άμυνα, όπως η αποπνικτική γονική στοργή και προστασία ή αντίθετα οι πολλές συναισθηματικές στερήσεις και απογοητεύσεις, χαρακτηριστικό παράδειγμα παλινδρόμησης είναι ενούρηση.

Η ΑΡΝΗΣΗ: Εδώ οι ιδέες, τα συναισθήματα και οι βιωματικές εμπειρίες δεν αναγνωρίζονται ή δεν γίνονται αποδεκτά από το Εγώ. Π.χ “Αρνούμαι να δεχτώ ότι ο σύντροφος μου δεν μ’ αγαπά πια” (συνήθως μετά από χωρισμό).

 

Δημήτρης Μπούκουρας

Κλινικός Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής