Ομαδική ψυχοθεραπεία

            Η ομαδική θεραπεία υπάρχει στον κόσμο εδώ και αιώνες με τη μορφή των  θρησκευτικών τελετουργιών των μαγικών χορών στις άγριες φυλές, ή άλλων εκδηλώσεων οργανωμένης επικοινωνίας. Οι πρωτόγονοι χοροί της βροχής στις άνυδρες περιοχές της Κεντρικής Αφρικής, οι δημόσιοι απαγχονισμοί στην παλιά δύση, τα μιούζικαλ του Μπρόντγουεϊ, οι ποδοσφαιρικοί αγώνες όλα αυτά ήταν και είναι με τον τρόπο τους θεραπευτικά και όλα απαιτούν τη συμμετοχή ομάδων. Η ψυχοθεραπεία αναδιοργάνωσε το θεραπευτικό χαρακτήρα αυτής της κοινωνικής αλληλεπίδρασης από τα πρώτα στάδια της ανάπτυξης της, διαμορφώνοντάς την σε παρακλάδι της ατομικής θεραπείας και ονομάζοντας την ομαδική θεραπεία.

            Η βασική σκέψη ήταν πώς επειδή τα άτομα ζουν σε ομάδες, αν τα παρατηρούσαν και τα θεράπευαν σε ομαδικές καταστάσεις ψυχοθεραπείας θα μπορούσαν ίσως να λύσουν προβλήματα που είχαν σχέση με την κοινωνική τους λειτουργία.

          Σύμφωνα με την άποψη του Ρίσμαν (Αμερικανός Ψυχολόγος, πρωτοπόρος στην ομαδική ανάλυση), ο σύγχρονος άνθρωπος είναι πιο εξωστρεφής. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των εξωστρεφών ατόμων είναι η ευαισθησία τους στα σήματα που προέρχονται από άλλους και βασικά από τους ισάξιούς τους. Πολύ περισσότερο από τα ενδοστρεφή άτομα, τα εξωστρεφή άτομα προσαρμόζονται με τις αντιλήψεις και τις πεποιθήσεις των ανθρώπων με τους οποίους ταυτίζονται πολιτικά, θρησκευτικά και οικονομικά. Το εξωστρεφές άτομο ορμάται από την επιθυμία να μάθει τι σκέφτονται γι αυτό οι άλλοι και από την ανάγκη του να πετύχει τη συγκατάθεση τους. Έτσι υπόκειται άμεσα σε ομαδικές πιέσεις για να συμμορφωθεί με ειδικές αντιλήψεις και αξίες.

          Οι Αμερικάνοι, περισσότερο ίσως από κάθε άλλο λαό, έχουν μια τάση να αποκαλύπτουν τους εαυτούς τους. Ουσιαστικά αυτή η “αποκάλυψη” έχει γίνει σχεδόν εθνική μονομαχία. Άσχετα, αν το άτομο αποκαλύπτει τον “αληθινό εαυτό του” η ανάγκη της αποκάλυψης είναι βαθιά ριζωμένη και συνοδεύει την ανάγκη για επιδοκιμασία και αποδοχή από τους ομοίους του.

Σήμερα η ομαδική θεραπεία κατατάσσεται σε τέσσερις γενικές κατηγορίες:
1.Την τυπική ομαδική θεραπεία
2.Τη θεραπεία της ομαδικής συνάντησης που περιλαμβάνει το “μαραθώνιο”, την άσκηση ευαισθησίας και δεκάδες άλλες τεχνικές,
3.Την ομαδική θεραπεία του εθισμού και 
4.Τις ομαδικές θεραπείες του σεξ του γάμου και της οικογένειας.

           Οι θεραπείες του εθισμού (για ναρκομανείς αλκοολικούς) είναι παρακλάδι τους κτήματος της θεραπείας της συνάντησης. Οι θεραπείες του σεξ, του γάμου και της οικογένειας δεν παρουσιάζονται σαν ψυχοθεραπείες με την αυστηρή σημασία του όρου. Σκοπός τους είναι να λύσουν διαπροσωπικά προβλήματα που είναι περισσότερο περιστασιακά παρά ψυχολογικά.

Γενικότητες:
Τυπική ομαδική θεραπεία: Φρόϋντ, Χόρνευ, Άντλερ. Ίδια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση με την ατομική.

Τρόπος: Σαν ασθενής ενός θεραπευτή που ζητάει να μπει σε ομάδα για οικονομικούς λόγους ή για δικούς του θεραπευτικούς λόγους.

Ομάδα: Επιλογή ατόμων (5-15) και τα δύο φύλα, απ’ όλα τα στρώματα αλλά γενικά από το κατώτερο της μεσαίας τάξης και οικονομικά και μορφωτικά. 

Χαρακτήρες: Συμφωνία ως προς τα προβλήματα.

Σκοπός: Ο θεραπευτής δεν ανακουφίζει τόσο τα συμπτώματα, αλλά αλλάζει απόψεις και αντιλήψεις. Μικρογραφία μιας κοινωνίας επομένως ο θεραπευτής ενθαρρύνει τις πιέσεις όπως η κοινωνία.

Οργάνωση θεραπείας: Αν ο θεραπευτής είναι γενικά απομακρυσμένος, αυταρχικός ή ήρεμος, ήσυχος.

Εμπειρία: Η εμπειρία από την ομαδική θεραπεία σημαντική όσο και η ατομική. Στην αρχή θα δείτε ότι σπαταλάτε πολύτιμο χρόνο ώσπου να αποδεχθείτε τους βασικούς κανόνες της ομάδας.

Η προσωπικότητα και ο χαρακτήρας σας θα απογύμνωση κάποιες φορές ήπια, άλλοτε, απότομα, κάποτε απόλυτα, μέχρι που να μπορέσετε θεωρητικά τουλάχιστον, να δείτε τον εαυτό σας όπως τον βλέπουν οι άλλοι και να αποδεχθείτε απόλυτα αυτό που είστε.


Θεραπεία της ομαδικής συνάντησης

           Η θεραπεία της συνάντησης έφτασε να σημαίνει “κοινότητα”, κοινότητα με την έννοια πως κανείς δεν διδάσκει στην κυριολεξία και κανείς δεν μαθαίνει από τον άλλο, αλλά πως μαθαίνει και διδάσκει ταυτόχρονα.
Έφτασε να σημαίνει κάποιου άλλου είδους αμοιβαία προσπάθεια η επιθυμία – το να επηρεάζεις και ταυτόχρονα να επηρεάζεσαι μέσα από την ίδια διαδικασία. Σ’ ένα κόσμο, όπου ο χωρισμός και η απομόνωση έχουν γίνει γενικός κανόνας η αίσθηση της κοινότητας που αναπτύσσεται από την έννοια της συνάντησης έμοιαζε με την ανακάλυψη κάποιας νέας ζωτικής δύναμης που έδινε στον καθένα τη δυνατότητα να βρει την ανταμοιβή του στη γη, αρκεί να έχει τη δύναμη να τη δει σαν τέτοια.

           Η αρχική ιδέα της συνάντησης είχε μεγάλο πλεονέκτημα πως ήταν κάτι καινούργιο αν και βασιζόταν στην έννοια της ομαδικής θεραπείας ήταν μια εντελώς νέα έκφραση τωρινών συναισθημάτων.

           Πως λειτουργεί όμως αυτή η θεραπεία; Είναι σχεδόν αδύνατο να περιγράψουμε μια “τυπική” ομάδα συνάντησης γιατί οι ομάδες αυτές καλύπτουν ένα μεγάλο φάσμα τεχνικών και παραλλαγών. Η μία ομάδα μπορεί να εφαρμόζει την έννοια της συνάντησης σε μια λίγο πολύ παραδοσιακή συνάντηση. Μια άλλη μπορεί να πειραματίζεται με “μαραθωνίους” (συναντήσεις που διαρκούν δύο ή και περισσότερες μέρες συνέχεια) σε συνδυασμό με ασκήσεις “αφυπνίσεις των αισθήσεων”, γυμνισμό, επαφές και/ή σεξουαλικές τεχνικές της βιοενεργητικής κ.α.

           Στην ουσία όμως η θεραπεία της συνάντησης τονίζει το εδώ και τώρα και το στοιχείο της αντιμετώπισης σε ομαδικό πλαίσιο. Ο θεραπευτής δεν υπολογίζει, ούτε απορρίπτει το παρελθόν του ατόμου και προσέχει ελάχιστα το μέλλον του. Ο αρχηγός της ομάδας θα προσπαθήσει να στρέψει τις φροντίδες της ομάδας στο τώρα και να δημιουργήσει μια αδιάσπαστη συνέχεια αντίληψης έτσι που τα πιο σημαντικά άλυτα προβλήματα στη ζωή του κάθε μέλους να ανεβαίνουν πάντα στην επιφάνεια και ν’ αντιμετωπίζονται.

            Στην θεραπεία της συνάντησης το άτομο ενθαρρύνεται να μιλήσει, για τα σημαντικά του προβλήματα. Ο αρχηγός όμως και τα άλλα μέλη δεν θ’ ασχοληθούν μόνο μ’ αυτά που λέει, αλλά και με το πώς τα λέει, τις κινήσει του σώματος του κι όποια άλλα στοιχεία μπορεί να διακρίνουν στη συμπεριφορά του.

           Έτσι, λοιπόν, όπως μπαίνει σε μια ομάδα είναι υποχρεωμένος να λέει “αρλούμπες”. Κι αυτές δεν τις λέει μόνο στους άλλους, αλλά και στον εαυτό του. Σ’ αυτές στήριζε ως εκείνη τη στιγμή τη ζωή του, γι αυτό και απέκτησε ψυχικά προβλήματα. Πρώτος σκοπός της θεραπείας είναι λοιπόν, να κάνει το άτομο να πάψη να λέει αρλούμπες. Ένας άλλος σκοπός της θεραπείας είναι να εκβιάσει την έκφραση των αισθημάτων. Στην αρχή η έκφραση του ατόμου θα είναι διδαχτική, αμήχανη, πνιγμένη, πράγματα που δείχνει στον έμπειρο θεραπευτή την αδυναμία του να “αισθανθεί”. Γι’ αυτό η ικανότητα του αισθήματος είναι βασικός κανόνας της θεραπείας και η θεμελιακή ανθρώπινη ιδιότητα που πρέπει να τονιστεί. Το συναίσθημα δεν ανεβαίνει στην επιφάνεια όταν το καλεί κανείς εγκεφαλικά. Πρέπει να έχει μάθει πρώτα να αισθάνεται, η τουλάχιστο να του δείξουν τον τρόπο. Και πριν μπορέσει να νοιώσει κάτι ή κάποιον, πρέπει να μάθει να νιώθει τον εαυτό του.

            Μια άλλη τεχνική της θεραπείας της συνάντησης είναι η “αντιστροφή των ρόλων”, που προέρχεται κυρίως από το ψυχόδραμα του I. Moreno, και έχει σκοπό να βοηθήσει το άτομο να συνειδητοποιήσει πως η εκδήλωση συμπεριφορά του είναι ακριβώς το αντίθετο απ’ αυτό που θέλει στην πραγματικότητα να κάνει.

            Μια άλλη τεχνική είναι το “στάσου εκεί” που εφαρμόζεται σε εξαιρετικά σημαντικές στιγμές της θεραπείας, όταν το άτομο αναφέρει μια διάθεση ή αίσθημα που του είναι εξαιρετικά δυσάρεστο και που έχει μια ιδιαίτερη επιτακτική ανάγκη να το αποφύγει ή να το αποδιώξει – και πάλι από ψυχική συνήθεια. Η τεχνική αυτή προορίζεται και πάλι, να φέρει το άτομο αντιμέτωπο με το νευρωτικό μηχανισμό αποφυγής του πόνου. Ενθαρρύνοντας το να “σταθεί εκεί”, ο αρχηγός μαζί με την ομάδα προσπαθεί να το αναγκάσει ν’ αφομοιώσει τις δυσάρεστες συναισθηματικές εμπειρίες αντί να τις αποφύγει. Μ’ αυτόν τον τρόπο, λέει η θεραπεία, το άτομο θα πλησιάσει την αυτοπεποίθηση και θ’ αποκλείσει μεγαλύτερη ικανότητα αυτονομίας.

Δημήτρης Μπούκουρας

Κλινικός Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής