Επικοινωνία και ανθρώπινες σχέσεις

επικοινωνία

Η επικοινωνία σ’ ένα γενικό σχήμα μπορούμε να πούμε πως είναι το ερέθισμα και η απάντηση. Η επικοινωνία είναι λεκτική και μη λεκτική. Μέσα επικοινωνίας είναι λίγο πολύ γνωστά και είναι το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, το τηλέφωνο, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής καθώς και η ζωγραφική, οι άλλες καλές τέχνες ο κινηματογράφος, το θέατρο κ.α.

Στην επικοινωνία υπάρχει μια συγκεκριμένη λογική, μια συγκεκριμένη διαδικασία. Πάνω σ’ αυτήν τη λογική μπορούμε να πούμε πως δεν υπάρχει, είναι αδιανόητο να “μην υπάρχει ανθρώπινη συμπεριφορά”. Μέσα, λοιπόν, στην ενδοενέργεια του ατόμου, κάθε συμπεριφορά έχει την αξία ενός μηνύματος, δηλαδή είναι μια επικοινωνία. Δραστηριότητα ή μη δραστηριότητα, διάλογος ή σιωπή, όλα έχουν κάποιο μήνυμα.

Αφού, λοιπόν, κάθε συμπεριφορά είναι επικοινωνία ακόμη και για τα πιο απλά πράγματα είναι προφανές ότι δεν πρόκειται για ένα μήνυμα μονοφωνικό, αλλά για μια υπόθεση σύνθετη, ρευστή, πολυφωνική με πολλούς τρόπους εκδήλωσης της συμπεριφοράς: λεκτική, τονική, στατική κ.λ.π, και κάθε μια εξειδικεύει την έννοια των άλλων. Τα διάφορα στοιχεία που μπαίνουν μέσα σ’ αυτό το σύνθετο πράγμα είναι ευπαθή σε μετατροπές, ποικίλες και περίπλοκες. Αυτές οι σκέψεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η κάθε είδους επικοινωνία και ιδιαίτερα η ανθρώπινη δημιουργεί μια σχέση.

Ωστόσο πρέπει να γνωρίζουμε πως κάθε πράξη μας περιέχει έναν ερμηνευτικό κώδικα που τον διαβάζουν οι άλλοι.

Πολλές φορές έχουμε επίγνωση για τα σήματα που μεταδίδουμε, αλλά στις σχέσεις μας το στενό περιβάλλον μας έχουμε την τάση να τα αγνοούμε. Σε πολλές περιπτώσεις αποκτάμε τέτοια εξοικείωση με τα άφωνα σήματα του συντρόφου μας, που παύουν να μας επηρεάζουν σε συνειδητό επίπεδο. Κάποτε, πάλι σβήνουμε συνειδητά τα σήματα που μας εκπέμπονται, είτε από ανυπομονησία, είτε γιατί δεν θέλουμε ν’ αναγνωρίσουμε το μήνυμα που μας στέλνουν.

Ότι κι αν λέμε, εκείνο που αποκαλύπτει συνήθως την αλήθεια είναι το μη λεκτικό μήνυμα. Ένα λεκτικό ψέμα είναι πολύ εύκολο να το πούμε. Να καθοδηγήσεις, όμως, το σώμα σου για να υποστηρίζει το ψέμα σου είναι εξαιρετικά δύσκολο. Η ορατή επικοινωνία μετά μηνύματα του σώματος αποτελεί μόνο μια μορφή της μη λεκτικής γλώσσας.

Μία άλλη μέθοδος να επικοινωνούμε χωρίς λέξεις, είναι η άμεση χρήση των σωμάτων μας, π.χ (το νήπιο επικοινωνεί με την αφή, το αίσθημα της σιγουριάς, της εμπιστοσύνης, της ζεστασιάς, εδραιώνεται από τα χάδια και τη σωματική φροντίδα της μάνας του).

Η επικοινωνία κατά βάση στηρίζεται στον άμεσο κ’ ευθύ προφορικό λόγο. Να λέμε καθαρά και ξάστερα αυτό που νοιώθουμε. Η επικοινωνία δεν μπορεί να υπάρξει στη βάση των υποθέσεων.

Η προφορική επικοινωνία είναι πολύ δύσκολη και περίπλοκη για να αναφέρουμε μόνο την καλύτερη περίπτωση. Μπορούμε να την κάνουμε ακόμα πιο περίπλοκη αυξάνοντας τις πιθανότητες παρεξηγήσεων, καθώς δεν καταφέρνουμε να είμαστε καθαροί και ευκρινείς σ’ αυτά που λέμε.

Ορισμένες φορές λέμε ένα πράγμα και εννοούμε άλλο. Όταν συμβαίνει αυτό, το μήνυμα που θέλουμε να στείλουμε στην απέναντι πλευρά είναι σχεδόν πάντοτε κάποια μορφή κριτικής. Προσπαθήστε να σκεφτείτε πριν μιλήσετε. Βεβαιωθείτε τι είναι αυτό που πραγματικά θέλετε να πείτε. Αν φαίνεται τραχύ και δυσάρεστο στην άμεση διατύπωσή του, τότε προτιμείστε να μην το ξεστομίσετε. Αν πάλι, αφού το καλοσκεφτείτε, νομίσετε ότι πρέπει να ειπωθεί μολονότι είναι δυσάρεστο, προσπαθήστε να συγκρατηθείτε τη στιγμή αυτή και διαλέξτε την πιο κατάλληλη ώρα για μια τέτοια συζήτηση.

Εξετάζοντας το χώρο της επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων, αναφερόμαστε απαραίτητα στις ανθρώπινες σχέσεις. Κάθε άνθρωπος, κάθε όν ακόμη και τα φυτά αποτελούν κάποιο σημάδι, σήμα από το οποίο γίνονται αντιληπτοί και αυτό μεταφέρει ένα μήνυμα στον δέκτη. Αυτά τα μηνύματα κάνουν την πληροφορία αυτού που αντιλαμβανόμαστε και μπορούν κατά συνέπεια να επηρεάσουν τη συμπεριφορά του δέκτη, η οποία με τη σειρά της μπορεί να επηρεάσει το σήμα. Καμιά φορά το αποτέλεσμα του μηνύματος είναι άμεσο, άλλες φορές επιδρά αργότερα στο χρόνο και άλλες χάνεται.

Όσον αφορά τις ανθρώπινες σχέσεις, ας δούμε τα σημεία εκείνα που χαρακτηρίζουν τις διαταραχές αυτών των σχέσεων.

Χωρίς να αναφέρουμε ακραία παραδείγματα διαταραχών στην επικοινωνία, ας πάρουμε τα συχνά περιστατικά συζύγων, όπου μιλάνε μεταξύ τους, αλλά που ένας ακούει τον άλλον με δυσαρέσκεια, ή που δεν προσέχει τι λέει ακριβώς, έτσι ώστε διακόπτεται η ροή της επικοινωνίας και κινδυνεύει η σχέση τους.

Εκτός, όμως από τη λεκτική μορφή της επικοινωνίας μπορούμε να επικοινωνήσουμε και με άλλους τρόπους, με το βλέμμα, τις κινήσεις, τον τρόπο ντυσίματος, τον τόνο της φωνής κ.λ.π.

Δεν μπορούμε ακόμη και παραγνωρίσουμε το γεγονός ότι πολλές φορές η επικοινωνία είναι εγωκεντρική. Μερικοί σύντροφοι πιστεύουν ότι ξέρουν πάντα εκείνο που σκέφτεται ή ετοιμάζεται να πει ο άλλος χωρίς να επιτρέπουν επεξηγήσεις ή να θεωρούν ότι οι άλλοι καταλαβαίνουν αυτό που τους λένε. Συνηθισμένες είναι οι εκφράσεις: “Ξέρεις καλά τι θέλω να πω”, “μην κάνεις πως δεν καταλαβαίνεις”, προσπαθώντας μ’ αυτόν τον τρόπο να μην ξεκαθαρίζουν τη σκέψη τους.

Έτσι, ο άλλος σύζυγος πρέπει να μαντέψει το μήνυμα με αποτέλεσμα να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του ανάλογα μ’ αυτό που κατάλαβε, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποκρυπτογράφησε σωστά το μήνυμα που δέχτηκε.

Στην περίπτωση που δεν υπάρχει επικοινωνία οι σύντροφοι πρέπει να το αναγνωρίσουν και να μάθουν να διορθώνουν τη συμπεριφορά τους βοηθώντας ο ένας τον άλλο. Και τίποτα άλλο δεν θα βοηθούσε στις περισσότερες περιπτώσει από το να είναι ειλικρινείς και να ξεκαθαρίζουν τη σκέψη τους.

Ωστόσο, τα πράγματα είναι ακόμα πιο μπερδεμένα, όταν δεν επικοινωνεί κανείς μόνο με τα λόγια, αλλά και με τις χειρονομίες, τον τόνο της φωνής, τις κινήσεις του κορμιού.

Αυτά τα μη λεκτικά μηνύματα, που πολλές φορές συνοδεύουν τα λεκτικά μηνύματα βοηθούν, ώστε αφού κάνουν γνωστή τη σκέψη του άλλου, να δείξουν και τη στάση του απέναντι στο μήνυμα.

Πολύ συχνά η ασυμφωνία ανάμεσα σε δύο συντρόφους μπορεί να εκδηλωθεί τόσο στο επίπεδο της είδησης, όσο και στο επίπεδο της προσταγής: έτσι π.χ μπορεί να συμβαίνει η σύντροφος να συμφωνεί στο γεγονός ότι το σπίτι πρέπει να διατηρείται περισσότερο τακτοποιημένο, αλλά δεν συμβαίνει να συμφωνεί στο γεγονός ότι είναι ο σύντροφος της αυτός που θα της το υποδείξει.

Όσον αφορά, τώρα, το πρόβλημα της κατανόησης της διαπροσωπικής, εδώ παρατηρούμε ότι η κατανόηση του ενός προσαρμόζεται σ’ αυτήν του άλλου και η προσταγή που υπάρχει στην επικοινωνία συνδέεται άμεσα μ’ αυτήν, γιατί συχνά οι απαιτήσεις που έχουμε από τον συνομιλητή εξαρτώνται και από το πώς πιστεύουμε ότι μας βλέπει εκείνος.

Σε μια, όμως, συναισθηματική ανταλλαγή (έρωτα, αγάπη, στοργή, τρυφερότητα), τα συναισθήματα αυτά κρύβουν μία έμφυτη επιτακτικότητα, που μας κάνει να ζητάμε αυτό που δεν μπορεί παρά να προσφέρεται αυθόρμητα μια και η ίδια η απαίτηση καταστρέφει την αυτονομία μιας προσφοράς.

 

Οι διαπροσωπικές σχέσεις

Αγάπη – Εμπιστοσύνη – Σεξ – Πίστη

Η αγάπη είναι ένα αίσθημα σύνθετο που του μεταβιβάζουμε την ενέργεια των συγκινήσεων μας, ή καλύτερα τη συναισθηματική μας ενέργεια.

Η κτητική αγάπη δημιουργείται όταν επενδύουμε το αίσθημα της αγάπης που καταφεύγουν τα ζευγάρια στον τυπικό κλειστό γάμο. Αντικατοπτρίζει έναν από τους πρωταρχικούς όρους ενός κλειστού γάμου: την συναισθηματική δέσμευση, με όρους και υποσχέσεις.

Η μονογαμία, όμως, δεν υπάρχει από φύση του ανθρώπου. Περιορίζεται από τους κανόνες της κοινωνίας, τα ήθη και τα έθιμα. Φτιάχνεται, λοιπόν, ο άνθρωπος σύμφωνα με ένα κοινωνικό πρότυπο. Ωστόσο, το προδίδει αυτό το πρότυπο με βαριεστημάρα, λύπηση, ή αισθήματα ενοχής, αλλά πάντοτε το προδίδει σε αριθμούς αρκετά μεγάλους για να κάνουν την προδοσία ιδιαίτερα σημαντική. Έτσι γεννιέται η έννοια της «απιστίας».

Η ζήλια, η εξάρτηση, η ανασφάλεια, τα αισθήματα μειονεξίας οδηγούν τα άτομα σε καταστάσεις κλειστών, στεγνών και ανιαρών σχέσεων που φθείρουν τους ίδιους και την ίδια τη σχέση τους.

Η εμπιστοσύνη είναι το σημαντικό στοιχείο στο γάμο. Απαιτεί, όμως, υπομονή και χρόνο και αποδεικνύεται πάντοτε στ πράξη.

Η ειλικρίνεια είναι η βασική προϋπόθεση της εμπιστοσύνης. Εκείνο που στην πραγματικότητα συμβαίνει είναι ότι τα αντρογόνα καταφεύγουν τις περισσότερες φορέςστο ψέμα την εξάρτηση και υποκρίνονται όλο και περισσότερο μεταξύ τους.

Διακρίνουμε δύο είδη εμπιστοσύνης τη στατική και την ανοιχτή.

Η στατική εμπιστοσύνη βασίζεται σε προσδοκίες και σε μια λογικά βεβαιωμένη προβλεπτικότητα. Είναι απαραίτητη στην καθημερινή μας ζωή, (συνέπεια στις υποσχέσεις: ραντεβού, πληρωμές λογαριασμών)

Δεν διευκολύνει όμως την αλλαγή. Στο χώρο, όμως μιας ανοιχτής σχέσης η αδιάκοπτη αλλαγή είναι απαραίτητο ένα είδος ευλύγιστης εμπιστοσύνης, μιας συγχώρηση, με την έννοια ότι το κάθε μέλος του ζευγαριού πρέπει να επιτρέπει στον άλλο να είναι ανθρώπινο να κάνει λάθη, να έχει ατέλειες, ν’ αναπτύσσεται και ν’ αλλάζει καθώς αλλάζει η ζωή.

Το σεξ, βέβαια, παίζει ένα σπουδαίο ρόλο στη σχέση. Το αίσθημα, η σύγκριση, η αισθαντικότητα, ο αισθησιασμός ακόμα και η ευφυΐα μπορούν να δώσουν μια άλλη αντίληψη στη σεξουαλική σχέση. Μια ανοιχτή σχέση με το σύντροφο στο κρεβάτι ή οπουδήποτε αλλού, εξαρτιέται από τη χρήση της ευφυΐας, από τη γνώση, την εμπιστοσύνη και την ανοιχτή επικοινωνία, από την αισθητήρια επίγνωση του ενός για τις ανάγκες και τις προτιμήσεις του άλλου.

Συμπερασματικά, ας ρίξουμε μία ματιά στις αντιθέσεις ανάμεσα σε μια ανοιχτή και σε μια κλειστή σχέση:

ΑΝΟΙΧΤΗ ΣΧΕΣΗ

ΚΛΕΙΣΤΗ ΣΧΕΣΗ

Δυναμικό πλαίσιο

Στατικό πλαίσιο

Ανοιχτοί στον κόσμο

Κλειστοί στον κόσμο

Ανοιχτός ο ένας στον άλλο

Κλεισμένοι ο ένας στον άλλο

Αυθόρμητοι

Συγκρατημένοι

Δημιουργικοί

Ανασταλτικοί

Απεριόριστες δυνατότητες

Περιορισμένες δυνατότητες

Ειλικρίνεια και αλήθεια

Εξαπάτηση

Ζεις για το παρόν

Ζεις για το μέλλον

Ελαστικότητα στους ρόλους

Ακαμψία στους ρόλους

Ευπροσάρμοστοι στις αλλαγές

Αμύνονται και αποκρούουν

Ατομική αυτονομία

Κατοχή του άλλου

Προσωπική ατομικότητα

Εγωισμός υποδουλωμένος στην έννοια του ζευγαριού

Ανοιχτή εμπιστοσύνη

Υπό όρους και στατική εμπιστοσύνη

Ανοιχτή αγάπη

Περιορισμένη αγάπη

Ελευθερία

Δουλεία


Δημήτρης Μπούκουρας

Κλινικός Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπευτής